Nezavisni operator sistema (NOS) Bosne i Hercegovine je raspisao javni poziv vrijedan 191,31 milion KM za balansiranje električne energije.
Ovim javnim pozivom bit će izabrani privredni subjekti koji će svojim baterijama balansirati električnu energiju. Riječ je o baterijama kojima se akumulira električna energija i kojima se automatski balansira električna energija.
Balansiranje podrazumijeva da energija ostaje akumulirana u baterijama kada je višak, odnosno isporučuje se iz baterija kada je manjak u mreži.
Baterije velikog kapaciteta, koje su NOS-u potrebne za balansiranje, u Bosni i Hercegovini imaju veći privredni subjekti. Među njima su i oni privatni koji električnu energiju proizvode iz obnovljivih izvora energije (OIE).
Baterije manjeg kapaciteta koriste domaćinstva koja proizvode električnu energiju za svoje potrebe (prosumeri). Baterije i velikog i malog kapaciteta proizvode kompanije Siemens, ABB, Tesla, Rimac, BYD, Huawei, LG, Samsung itd.
Cijene baterija velikih kapaciteta, kakve su potrebne NOS-u, u rasponu su od pola miliona do 10 miliona KM. Međutim, cijene tih baterija kakve imaju vrlo veliki sistemi, što se prvenstveno odnosi na elektroprivrede, dosežu i do 100 miliona KM. Jedan od glavnih faktora koji određuje cijenu jeste kapacitet baterije.
Razlozi balansiranja
Iz NOS-a su na upit Klix.ba detaljno obrazložili zašto su raspisali javni poziv koji je otvoren do 29. aprila ove godine. Naime, napomenuli su da im je balansiranje, na šta su zakonski obavezani, jedan od osnovnih alata za održavanje balansa i sigurnosti elektroenergetskog sistema.
Naglasili su da je u ovom slučaju riječ o pomoćnim uslugama, što je tretirano dokumentima Mrežni kodeks, Tržišna pravila i Procedure za pomoćne usluge. Državna regulatorna komisija za električnu energiju (DERK) je ta koja odobrava postupak pomoćnih usluga.
Dakle, NOS je pravno obavezan da usluge balansiranja traži i dobija na tržišnom principu. Cilj je da balansira privredni subjekt koji to može raditi najbolje po najpovoljnijoj cijeni. To je standard Evropske unije koji je i Bosna i Hercegovina prihvatila.
Iz NOS-a su izdvojili dvije činjenice koje govore o potrebi balansiranja. Jedna je opasnost od velikog nestanka električne energije.
“Posljednjih godina smo svjedoci niza velikih poremećaja u evropskoj interkonekciji, koji su nerijetko vodili ka totalnom raspadu dijelova interkonekcije. To se dogodilo u Španiji, Češkoj, Sjevernoj Makedoniji, ali i u Bosni i Hercegovini u junu 2024.”, naveli su.
Kao drugu činjenicu koja govori o potrebi za balansiranjem istakli su dekarbonizaciju, tj. tranziciju elektroenergetskog sektora od fosilnih goriva ka obnovljivoj energiji. Time se omogućava brojnim privatnim subjektima da proizvode električnu energiju.
“Omogućena je značajna integracija postrojenja OIE manje snage. NOS je uspostavio ovaj model, koji su pojedini akteri u sektoru osporavali. Njime je omogućen zavidan razvoj korištenja OIE i ovog segmenta tržišta električne energije”, dodaju.
Dodatni instalirani proizvodni kapaciteti, najčešće kao varijabilni obnovljivi izvori energije priključeni na distributivnu i prenosnu mrežu, kako su naglasili, zahtijevaju krajnje ozbiljan pristup upravljanju sistemom i osiguravanju njegove operativne stabilnosti i sigurnosti.
Balansno tržište
Iz NOS-a su podsjetili da je vrijednost bh. balansnog tržišta električne energije prošle godine iznosila 342 miliona KM.
Upravo NOS na ovom tržištu ima glavnu ulogu, s mogućnošću kupovine ili prodaje usluga održavanja uravnoteženog i stabilnog elektroenergetskog sistema. Osvrnuli su se na prihode od tih usluga, kao i na rashode za te usluge.
“Prošle godine su na balansnom tržištu ostvareni prihodi od 170,38 miliona KM, uglavnom na osnovu naknada za sistemske i pomoćne usluge te obračuna energetskih odstupanja (negativnog debalansa). S druge strane, rashodi su iznosili 172,76 miliona KM, i to za balansne usluge, pokrivanje gubitaka električne energije u prenosnoj mreži, pozitivnog debalansa i finansijskog poravnanja nenamjernih odstupanja (FSKAR)”, objasnili su.
Iz NOS-a su napomenuli da su neprofitna organizacija, što znači da im osnovni cilj nije dobit, već stabilan i pouzdan elektroenergetski sistem – balans između proizvodnje i potrošnje električne energije.
Javni poziv od 191 milion KM
U odgovoru na upit Klix.ba su ukazali da se spomenuti javni poziv od 191,31 milion KM odnosi na uslugu sekundarne regulacije frekvencije s brzim odzivom (aFRR-s).
Ovim javnim pozivom je predviđeno zaključivanje okvirnog sporazuma na pet godina, uz sklapanje pojedinačnih godišnjih ugovora. Usluge bi se pružale četiri godine, što znači da će se za njih godišnje izdvajati više od 47 miliona KM.
Naveli su da će oni koji budu izabrani javnim pozivom svoje kapacitete staviti na raspolaganje elektroenergetskom sistemu i da neće moći koristiti te kapacitete za druge tržišne aktivnosti, osim za one koje su direktno vezane za aFRR-s.
Iz NOS-a su također podsjetili da je ovo otvoren i transparentan javni poziv te uvjeravaju da nijedan ponuđač neće biti favoriziran. Na njega se mogu prijaviti svi kvalificirani ponuđači, bez obzira da li su iz javnog i privatnog sektora. Osvrnuli su se i na samu vrijednost javnog poziva.
“Ugovori ovolike vrijednosti nisu neuobičajeni na balansnom tržištu električne energije jer se odnose na usluge i energiju neophodne za stabilan rad elektroenergetskog sistema. Primjera radi, nedavno je zaključen ugovor za nabavku električne energije za pokrivanje gubitaka u bh. prenosnoj mreži ukupne vrijednosti od 120 miliona KM, za period 2026.”, istakli su.
Shodno tome, ugovor za aFRR-s, koji se može realizirati baterijskim sistemima, s godišnjom vrijednošću od 47 miliona KM, dodaju, po svojoj vrijednosti i proceduri ne odudara od uobičajene prakse na balansnom tržištu.
Sekundarna regulacija
Sekundarna regulacija u savremenim elektroenergetskim sistemima, posebno usljed integracije postrojenja OIE, predstavlja, kako su naveli, ključnu sistemsku uslugu.
Njome se u realnom vremenu balansira između proizvodnje i potrošnje električne energije te održava stabilnost frekvencije u dozvoljenim granicama. To je nešto što zahtijeva:
- Visoku raspoloživost kapaciteta;
- Brz i precizan odziv;
- Kontinuiranu mogućnost regulacije u oba smjera;
- Visok stepen pouzdanosti i predvidivosti.
Također su napomenuli da su hidroelektrane do sada davale usluge sekundarne regulacije. To su radile hidroelektrane koje su zadovoljavale tehničke zahtjeve za to, a ti zahtjevi su brzina odziva, mogućnost automatske razmjene podataka preko sistema za nadzor, upravljanje i prikupljanje podataka (SCADA).
Međutim, iako su hidroelektrane tradicionalno jedini pružatelji usluga sekundarne regulacije u Bosni i Hercegovini, kako su ukazali, prethodnih godina postoje značajni problemi u pružanju te usluge.
Upravo im je to bio jedan od ključnih razloga za preispitivanje tog modela i iznalaženje načina da sekundarna regulacija bude na traženom nivou. Analizom su utvrdili da je stepen realizacije ugovorenih kapaciteta sekundarne regulacije dosta nizak:
- Realizacija ugovorenog kapaciteta u vršnim satima 2023. iznosila je 58 posto, odnosno 47 posto u nevršnim satima;
- Realizacija ugovorenog kapaciteta u vršnim satima 2024. iznosila je 51 posto, odnosno 35 posto u nevršnim satima;
- Realizacija ugovorenog kapaciteta u vršnim satima 2025. iznosila je 40,66 posto, odnosno 34,23 posto u nevršnim satima.
U NOS-u su konstatirali da prethodni podaci pokazuju stalno smanjenje realizacije ugovorenih kapaciteta sekundarne regulacije. Tvrde da je to za posljedicu imalo kontinuirano prekoračenje nivoa odstupanja sistema, a te nivoe je propisala Evropska asocijacija operatora prenosnih sistema (ENTSO-E), čiji je član NOS.
U odgovoru na upit Klix.ba su ukazali da se time direktno ugrožava sigurnost sistema i povećava potreba aktivacije tercijarne regulacije ili prekograničnih rezervi sistema iz susjedstva, za koje tvrde da su višestruko skuplji u odnosu na rezerve u Bosni i Hercegovini, kada su one dostupne.
To je ono što Bosni i Hercegovini stvara, kako su naglasili, značajne troškove u procesu poravnanja odstupanja s drugim operatorima sistema, kroz FSKAR proces. Naveli su da su ovi troškovi prošle godine iznosili više od 15,5 miliona KM.
Objasnili su kako nepovoljne hidrološke prilike i OIE utječu na sekundarnu regulaciju.
“NOS je u uslovima nepovoljnih hidroloških prilika i povećane integracije OIE ograničen u mogućnostima sekundarne regulacije, bez obzira na ugovorne obaveze. U Bosni i Hercegovini je već priključeno više od hiljadu megavata (MW) OIE, uz tendenciju značajne integracije u narednom periodu. Time se dodatno povećava potreba za regulacionom rezervom”, naveli su.
Shodno tome, kao i obavezi primjene evropskih regulativa, 2024. su pokrenuli izmjene ključnih podzakonskih akata iz svoje nadležnosti, a u cilju uspostavljanja sistema skladištenja električne energije. Uvjeravaju da su to uradili zakonito i transparentno, uz uključenost relevantnih aktera.
Baterijski sistemi
Naglasili su da uvođenje baterijskih sistema za sekundarnu regulaciju ima niz tehničkih, operativnih i sistemskih prednosti. Kao neke od njih su izdvojili:
- Visoku pouzdanost i preciznost, što znači izuzetno brz odziv (u milisekundama do sekundi), vrlo precizno praćenje aFRR signala te stabilnu isporuku ugovorenog kapaciteta;
- Potpunu raspoloživost ugovorenog kapaciteta, što znači da je ugovoreni kapacitet u potpunosti dostupan tokom cijelog ugovorenog perioda, da se značajno smanjuje rizik neispunjenja ugovorenih obaveza te da se dobija predvidiv i kontrolabilan izvor aFRR-a, čime se utječe na smanjenje sistemskog rizika;
- Smanjenje sistemskog rizika, što znači da se smanjuje oslanjanje isključivo na hidroelektrane, povećava otpornost sistema na ekstremne hidrološke i klimatske uslove te unapređuje sigurnost bh. elektroenergetskog sistema.
Posebno su se osvrnuli na izuzetno brzu regulaciju snage, obezbjeđenje virtuelne inercije i pomoć u restauraciji sistema (black start).
Naime, objašnjavajući brzu regulaciju snage, naveli su da baterije imaju jako kratko vrijeme odziva od 100 do 500 milisekundi, ostvarujući punu aktivaciju za manje od jedne sekunde.
“Za razliku od drugih tehnologija poput hidroelektrana (vrijeme aktivacije od 10 do 60 sekundi) i termoelektrana (vrijeme aktivacije od jedne do pet minuta), čime se stabilizira frekvencija sistema prije nego poremećaj eskalira”, dodaju.
Podsjetili su da baterije mogu kontinuirano modulirati snagu u vrlo malim koracima (megavat ili kilovat rezolucijama), što omogućava smanjenje debalansa sistema i njegovo preciznije balansiranje.
Objašnjavajući obezbjeđenje virtuelne inercije, ukazali su da je jedan od ključnih problema savremenih sistema pad rotacione inercije sistema, koji je uzrokovan integracijom OIE.
Shodno tome, usljed intenzivne izgradnje postrojenja OIE u Bosni i Hercegovini, baterijama se preko tzv. grid forming invertera može omogućiti, kako su naglasili, vještačka inercija sistema i brz frekventan odgovor. To za posljedicu ima smanjenje rizika od kaskadnih ispada i raspada sistema.
“Brzom reakcijom baterijskih sistema (injektiranje ili apsorbovanje snage) smanjuju se oscilacije snage, što dovodi do toga da se zaštite generatora konvencionalnih elektrana (termoelektrana i hidroelektrana) ne aktiviraju i ne dovodi do dodatnih ispada proizvodnih jedinica i gubitka proizvodnje električne energije”, dodaju.
U konačnici, objašnjavajući prednosti baterija za sekundarnu regulaciju, osvrnuli se i na pomoć u restauraciji sistema.
“Ti sistemi mogu imati značajnu ulogu u restauraciji sistema, tzv. black startu, nakon potpunog ili djelimičnog raspada, omogućavajući njegovu restauraciju napajanjem pomoćnih sistema elektrana, podizanjem sistema stvaranjem manjih ostrva u okviru elektroenergetskog sistema i njihovog spajanja do konačne obnove sistema”, obrazložili su.
Iz NOS-a su ukazali da navedene prednosti posebno dobijaju na značaju u kontekstu raspada elektroenergetskog sistema 21. juna 2024., kada je cijela Bosna i Hercegovina ostala bez električne energije.
S obzirom na, kako su ocijenili, decenijski izostanak investicija u prenosnu mrežu Elektroprijenosa Bosne i Hercegovine, pri čemu je najvećem dijelu prenosne infrastrukture istekao životni vijek, tvrde da su uvođenjem baterijskih sistema iskoristili jedan od rijetkih dostupnih alata za stabilizaciju elektroenergetskog sistema.
Evropska praksa
Iz NOS-a su izdvojili neke od evropskih država kao primjer nabavke srednjoročnih i dugoročnih rezervi kapaciteta sekundarne regulacije.
Na britanskom tržištu pomoćnih usluga, baterije se aktivno koriste kako za kratkoročne usluge (frequency response), tako i za dugoročne ugovore o fleksibilnosti i rezervama.
Desetogodišnji ugovor (tolling agreement) za baterijski projekat od 250 MW u Velikoj Britaniji je posljednji primjer dugotrajnog komercijalnog ugovora, kojim se osigurava finansijska stabilnost za investitore baterijskih sistema.
Iako nije isključivo za aFRR, postoji trend dugoročnih komercijalnih aranžmana za fleksibilnost i balansiranje.
Italijanski operator TERNA je 2025. okončao aukcije kapaciteta i fleksibilnosti, u kojima su baterijskim sistemima od 10 gigavat sati (GWh) dodijeljeni dugoročni ugovori od 15 godina.
Navedenim ugovorima se obuhvataju usluge balansiranja i rezervi kapaciteta, što predstavlja evropsku praksu stvaranja dugoročne stabilnosti prihoda za baterijske sisteme.
Poljski operator PSE je 2024. završio aukcije kapaciteta i fleksibilnosti, u kojima su sistemima od 228 MWh dodijeljeni dugoročni ugovori od 17 godina za usluge balansiranja i rezervi kapaciteta.
Francuski operator TSO postepeno otvara lokalne i nacionalne tendere za aFRR, kojima se omogućava certifikacija baterijskih sistema za pružanje sekundarne regulacije.
U periodu od 2022. do 2023. je više od 500 MW baterija certificirano za pomoćnu uslugu primarne regulacije (FCR), a baterije su počele ulaziti i u aFRR tržišta kroz nacionalne tendere, što je prelaz ka standardiziranim evropskim platformama (PICASSO).
Slovenski operator ELES je 2021. uveo poseban produkt sekundarne regulacije za baterijske sisteme. U međuvremenu, zbog kvaliteta pruženih usluga, pouzdanosti, tržišne konkurentnosti, baterijski sistemi su preuzeli kompletno slovensko tržište sekundarne regulacije.
Njemački operatori prenosnih sistema, poput 50Hertz, TenneT, omogućili su baterijskim sistemima da učestvuju u pružanju pomoćne usluge primarne i sekundarne regulacije. Postoje tržišni ugovori, prema kojima baterijski sistemi redovno osiguravaju aFRR kapacitete na nacionalnom tržištu.
Dakle, NOS-ovih 191,31 milion KM je namijenjen za usklađivanje domaćeg tržišta s evropskim standardima kroz uvođenje baterijskih sistema.
Prelazak sa hidroelektrana na tehnologiju brzog odziva direktan je odgovor na smanjenje pouzdanosti tradicionalnih izvora i rastući udio OIE.
NOS primjenom ovog modela teži smanjenju troškova debalansa i osiguravanju stabilnosti mreže u skladu sa zahtjevima evropske interkonekcije.
Autor: klix.ba
Kontakt sa portalom Zenicablog možete ostvariti:
email: [email protected]
Viber poruke: +387 60 355 8888
Facebook Inbox: https://www.facebook.com/Zenicablog/
Twitter: https://twitter.com/Zenicablog2010
