U svakodnevnim razgovorima, na porodičnim okupljanjima ili u usputnim kafanskim diskusijama širom Bosne i Hercegovine, rijetko koja rečenica izaziva toliko nostalgije i žuči kao ona čuvena: “U Titovo vrijeme država je besplatno davala stanove”.
Ovaj duboko ukorijenjeni narativ postao je svojevrsni aksiom kolektivnog sjećanja na Socijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju (SFRJ). Sjećanje je to na sistem koji je mnogima pružio krov nad glavom, ali koji, kada se sagleda kroz hladnu lupu historijskih i ekonomskih fakata, krije mnogo kompleksniju, suroviju i slojevitiju priču.
Autor: Belmin Herić/klix.ba
Socijalistička država nije bila apstraktni dobrotvor s neograničenim resursima, niti su stanovi “padali s neba”. Cjelokupan proces planiranja, izgradnje i dodjele stambenog fonda počivao je na leđima, znoju i obaveznom odricanju višemilionske radničke klase. Kroz kompleksnu mrežu Osnovnih organizacija udruženog rada (OOUR) i Samoupravnih interesnih zajednica (SIZ), svaki zaposleni građanin je, izdvajanjem tačno utvrđenog procenta od svog bruto dohotka, poslušno i solidarno finansirao ono što danas nazivamo “društvenim stanovima”. Bila je to, u suštini, masovna prisilna kolektivna štednja.
Ovaj sistem je u Bosni i Hercegovini pokrenuo civilizacijski potres. Od pretežno agrarne i siromašne sredine iz 1945. godine, republika se ubrzano transformisala u bazu teške i namjenske industrije. Giganti poput sarajevskog Energoinvesta, zeničke Željezare ili tuzlanskog Kreka doslovno su iz ledine podizali čitava satelitska naselja, mijenjajući vizure kotlina i formirajući novu, proletersku urbanu klasu.
Međutim, iako je sistem počivao na proklamovanoj klasnoj solidarnosti, njegova primjena na terenu često je generisala duboke nejednakosti. Dok su svi radnici podjednako odvajali od svojih plata, dodjela ključeva se odvijala po strogim bodovnim listama koje su neminovno favorizovale “deficitarne kadrove”, inžinjere, ljekare i rukovodioce.
Tako je stvorena armija običnih radnika koja je godinama sakupljala takozvani “podstanarski staž”, finansirajući tuđe elitne kvadrate, dok su istovremeno, suočeni s neefikasnošću birokratije, pribjegavali masovnoj neplanskoj “divljoj gradnji” na padinama bh. gradova.
Iako osmišljen kao pravedan i ravnopravan sistem neki su ipak uspjevali da pronađu načine da manipulišu, pa je tako pokrenuta i poznata kampanja “Imaš kuću, vrati stan”, koju su sarajevski nadrealisti ismijali u poznatom skeču.
Danas, trideset godina nakon sloma tog sistema i uslijed masovnog tranzicijskog otkupa stanova, Bosna i Hercegovina apsurdno posjeduje jedan od najvećih procenata privatnog stambenog vlasništva u Evropi.
Kako bismo do kraja demistifikovali ovaj fenomen i odvojili nostalgiju od historijskih činjenica, razgovarali smo sa dr. Aidom Ličinom Ramić, historičarkom koja je doktorirala upravo na ovoj temi i autoricom knjige “Sarajevo u ritmu modernizacije: urbana transformacija i njene posljedice 1970-ih i 1980-ih”.
U kolektivnom sjećanju našeg društva duboko je ukorijenjen mit o tome kako je “država besplatno davala stanove”. Kako biste, iz ugla ekonomske historije, objasnili stvarne mehanizme finansiranja izgradnje stanova kroz OOUR-e i SIZ-ove?
Mit o “besplatnim stanovima“ proizlazi iz pojednostavljenog razumijevanja socijalističkog sistema. Stanovi nisu bili besplatni, nego su bili kolektivno finansirani kroz specifične institucionalne mehanizme.
Sistem finansiranja stambene izgradnje u socijalističkoj Jugoslaviji se mijenjao kroz niz reformi i prilagođavanja unutar samoupravnog sistema. U najvećoj mjeri, sredstva su prikupljana kroz izdvajanja iz ličnih dohodaka zaposlenih u osnovnim organizacijama udruženog rada (OOUR-ima). Na taj način je stambena izgradnja bila direktno vezana za rad i ekonomsku uspješnost preduzeća, ali i za kolektivni doprinos zaposlenih.
Od 1970-ih godina ovaj sistem dodatno se reformiše kroz formiranje samoupravnih interesnih zajednica za stanovanje (SIZ-ova), koje preuzimaju ključnu ulogu u organizaciji, usmjeravanju i raspodjeli sredstava za stanogradnju. U tom smislu, stanovi nisu bili “besplatni“, nego je njihova izgradnja i raspodjela radnicima bila rezultat složenog sistema kolektivnog finansiranja i administrativne raspodjele, koji je reflektirao i ideološke principe socijalističkog društva, ali i njegove unutrašnje razlike. Važno je naglasiti da taj sistem nije bio potpuno egalitaran, naprotiv, istraživanja pokazuju da su postojale značajne razlike u pristupu stanovima, što upućuje na postojanje društvene stratifikacije i segregacije unutar socijalističkog društva.
Jugoslovenski sistem počivao je na konceptu kolektivne solidarnosti gdje su svi zaposleni izdvajali sredstva. Kako se u praksi rješavao izazov činjenice da se stambeni fond punio kontinuirano, dok se sama dodjela ključeva odvijala postepeno i nije mogla odmah obuhvatiti sve radnike?
To je jedno od ključnih pitanja koje jasno pokazuje granice, ali i slabosti ovog sistema. Iako su svi zaposleni izdvajali sredstva u stambene fondove, izgradnja stanova nije mogla pratiti tempo stalno rastućih potreba i očekivanja vezanih za društvene stanove.
U praksi se taj problem rješavao kroz uspostavljanje rang-lista i sistema bodovanja unutar radnih organizacija. Dodjela stanova odvijala se organizovano, prema unaprijed definisanim kriterijima, najčešće: dužini radnog staža, porodičnom statusu, postojećim stambenim uslovima i slično, ali u nekim slučajevima i po potrebama radne organizacije, posebno kada je riječ o deficitarnim kadrovima kroz dodjelu tzv. kadrovskih stanova.
Ipak, analiza izvora jasno pokazuje da je sistem funkcionirao u stanju stalne napetosti. Rang-liste su za mnoge, koji su godinama čekali rješavanje stambenog pitanja, bile razlog frustracije i nezadovoljstva. Osim dugog čekanja, u tom procesu su često bilježene nepravilnosti, o čemu svjedoče žalbe i sudski postupci, koji nisu bili rijetkost.
Stanarsko pravo je bio jedinstven pravni institut tog vremena. Koje su bile njegove glavne karakteristike i kako je u praksi funkcionisao sistem zamjene stanova, koji je vremenom razvio vlastito, pomalo neformalno tržište? Šta se može reći i o fenomenu “podstanarskog staža”?
Stanarsko pravo bilo je jedan od važnih i specifičnih pravnih instituta jugoslavenskog socijalističkog sistema. Ono nije podrazumijevalo vlasništvo nad stanom, nego pravo njegovog trajnog korištenja, čime je stan tretiran kao društveno dobro, a ne kao roba na tržištu.
Norma da je stan društveno dobro bila je, pored niza zakonskih akata, utvrđena i Ustavom Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1974. godine. U glavi III, “Slobode, prava i dužnosti čovjeka i građanina“, član 164 navodi: “Zajamčeno je građaninu da na stan u društvenoj svojini stiče stanarsko pravo kojim mu se osigurava da, pod uvjetima određenim zakonom, trajno koristi stan u društvenoj svojini radi zadovoljavanja ličnih i porodičnih stambenih potreba. Pravo građana na korišćenje stana na koji postoji pravo svojine uređuje se zakonom.“
U praksi je postojala i bila pravno prepoznata mogućnost zamjene stanova, u skladu s potrebama njihovih korisnika, primjerice između manjih i većih stanova, zavisno od veličine domaćinstva. Međutim, iako je ta praksa bila prisutna, izvori ne potvrđuju da je bila masovna niti da je razvila jasne oblike neformalnog tržišta. Prije se može govoriti o sporadičnim rješenjima, čija je realizacija zavisila od niza administrativnih i praktičnih okolnosti.
Uslijed nedostatka stambenog prostora i neriješenog stambenog pitanja, brojni građani su to pitanje rješavali kroz podstanarstvo. Zbog toga je i tzv. “podstanarski staž“ u okviru bodovnih i rang-lista za dodjelu društvenih stanova često bio visoko vrednovan, kao pokazatelj dugotrajnog neriješenog stambenog statusa.
Kao kompromis za nedostatak stanova, sistem je nudio povoljne stambene kredite, što je rezultiralo masovnom i neplanskom individualnom gradnjom na periferijama gradova. Da li je država svjesno žmirila na ovu “divlju gradnju”?
Stambeni krediti u socijalističkoj Jugoslaviji jesu postojali, ali nisu bili dominantan, već više dopunski mehanizam rješavanja stambenog pitanja. Kreditna sredstva banaka u većoj mjeri bila su usmjerena prema privrednim preduzećima, dok su građani uglavnom imali pristup kreditima za potrošnu robu poput tehnički aparata za domaćinstvo, namještaja, automobila i slično.
Istovremeno, od 1970-ih godina vlasti su nastojale potaknuti veće angažiranje ličnih sredstava građana u cilju rješavanju stambenog pitanja, posebno kroz različite oblike individualne izgradnje i organizovanja putem stambenih zadruga. U tom smislu značajniju ulogu imala su kreditna sredstva koja su preduzeća odobravala svojim zaposlenicima, s ciljem rješavanja stambenog pitanja, a najčešće za izgradnju porodičnih kuća. To je ujedno bio i odgovor na nemogućnost da se svim radnicima stambeno pitanje osigura kroz dodjelu društvenog stana. Upravo su takvi krediti, u kombinaciji s ličnim sredstvima građana, iako namijenjeni rješavanju stambenih potreba, u praksi imali udio u razvoju bespravne stambene izgradnje.
Kada je riječ o tom vidu izgradnje, koji se u izvorima često naziva i “divlja gradnja“, treba naglasiti da je ona prije svega bila posljedica neefikasnosti stambene politike, urbanističkog planiranja i nemogućnosti društvenog sektora da odgovori na rastuće potrebe stanovništva. U uslovima hroničnog nedostatka stanova, građani su bili primorani da stambeno pitanje rješavaju vlastitim sredstvima, najčešće kroz individualnu izgradnju.
Iako su vlasti nastojale usmjeravati i regulirati ove procese, to u praksi nije uvijek bilo uspješno. Odnos države prema bespravnoj izgradnji nije bio jednoznačan; uz pokušaje kontrole i legalizacije, ova pojava je u određenim periodima bila i tolerisana, što ukazuje na neujednačen i često nedovoljno efikasan odgovor na proces koji je bio duboko ukorijenjen u strukturi urbanog razvoja u socijalizmu.
Istovremeno, bespravna izgradnja nije bila samo prostorni, ekonomski i socijalni problem, nego i politički. Naime, njeni nosioci bili su u velikoj mjeri radnici, upravo ona društvena grupa na kojoj je tadašnja vlast gradila i zasnivala svoj legitimitet, što dodatno objašnjava ambivalentan odnos prema ovoj pojavi.
Industrijalizacija je dramatično promijenila demografsku i urbanu sliku Bosne i Hercegovine (Sarajevo, Zenica, Tuzla). Kako se stambena politika u rudarskim centrima (gdje su stanovi bili kompenzacija za narušeno zdravlje rudara) razlikovala od one u administrativnim i industrijskim centrima?
Tačno je da su procesi industrijalizacije i deagrarizacije dramatično promijenili demografsku sliku u cijeloj Jugoslaviji, a posebno u Bosni i Hercegovini, koja je u novo društvo ušla sa izrazito visokim učešćem stanovništva u poljoprivredi (1945. godine čak 81%). Prema procjenama, do 1953. godine oko 370.000 ljudi napustilo je poljoprivredna zanimanja, a značajan dio tog stanovništva kretao se prema većim gradovima i industrijskim centrima u potrazi za zaposlenjem.
U prvim poslijeratnim godinama, zbog nedostatka stambenog prostora, veliki broj radnika živio je u privremenim objektima, barakama, podizanim neposredno uz industrijska postrojenja. Tek s jačanjem preduzeća i razvojem društvene stanogradnje, dio tih radnika postepeno je rješavao stambeno pitanje kroz dodjelu društvenih stanova.
Međutim, teško je govoriti o stanovima kao o direktnoj kompenzaciji za narušeno zdravlje, čak i u rudarskim centrima. Sistem raspodjele stanova nije bio zasnovan isključivo ili dominantno na težini rada ili zdravstvenim rizicima, nego je varirao od preduzeća do preduzeća i bio oblikovan širim društvenim i organizacijskim kriterijima.
U praksi se često pokazivalo da su radnici koji su obavljali najteže fizičke poslove, a pritom imali najniže kvalifikacije, bili slabije zastupljeni u strukturi korisnika društvenih stanova. Ovakve obrasce potvrdila su i rana sociološka istraživanja u Jugoslaviji i Bosni i Hercegovini, koja ukazuju na postojanje izražene društvene segregacije unutar sistema raspodjele stanova. Prema tome, možemo reći da je stambena politika u nekim aspektima utjecala na reprodukciju društvenih nejednakosti.
Krajem osamdesetih godina, uslijed hiperinflacije i ekonomske krize, mehanizam SIZ-ova puca i kranovi u BiH se zaustavljaju. Kako se taj makroekonomski slom reflektovao na običnog radnika koji je godinama bio na “listi čekanja”?
Krajem 1980-ih godina, u uslovima duboke ekonomske krize i inflacije, dolazi do slabljenja mehanizama finansiranja stambene izgradnje, što se direktno odrazilo na usporavanje izgradnje i sve otvorenije isticanje potrebe za većim angažmanom ličnih sredstava građana u rješavanju stambenog pitanja.
Za običnog radnika, koji je godinama učestvovao u finansiranju stambenih fondova i čekao rješavanje stambenog pitanja, to je značilo produženje neizvjesnosti i odgađanje već ionako dugog i komplikovanog procesa dolaska do stana. Istovremeno, uslijed inflacije, opadala je vrijednost sredstava koja su izdvajana, što je dodatno narušavalo povjerenje u sistem.
Kao rezultat jugoslovenske stambene politike i tranzicijskog otkupa, BiH danas ima ogroman procenat privatnog vlasništva nad nekretninama. Slažete li se sa tezom da upravo te nekretnine danas djeluju kao najjači socijalni amortizer koji sprečava masovno beskućništvo u našem surovom tranzicijskom kapitalizmu?
Možemo reći da je visok procenat privatnog vlasništva nad nekretninama u Bosni i Hercegovini danas (prema analizama iz 2015. godine oko 95%) u velikoj mjeri rezultat socijalističke stambene politike i sistema društvenog stanovanja, kao i kasnijeg otkupa društvenih stanova u tranzicijskom periodu. Na to ukazuju i šire komparativne analize, prema kojima zemlje bivšeg socijalističkog bloka imaju znatno viši stepen vlasništva nad nekretninama; poput Rumunije (94%), Slovačke (93%), Mađarske (92%) i Hrvatske (91%), dok u nekim zapadnoevropskim zemljama taj procenat jedva doseže 50%.
Kada je riječ o tezi da takva struktura vlasništva danas djeluje kao socijalni amortizer koji sprječava beskućništvo, može se donekle reći da ona ima određeno uporište, jer visok stepen vlasništva nesumnjivo može doprinijeti stambenoj sigurnosti velikom broju stanovništva. Ipak, potrebno je biti oprezan s generalnim zaključcima kao što je ovaj.
Ta pitanja zahtijevaju dublje analize savremenih ekonomskih i društvenih kretanja, dok su istraživanja koja bi sistematski sagledala posljedice tranzicije na stambenu politiku i stanovanje u Bosni i Hercegovini i širem regionalnom kontekstu, mislim prvenstveno na historiografska, još uvijek nedovoljno razvijena.
Autor: Belmin Herić/klix.ba
Kontakt sa portalom Zenicablog možete ostvariti:
email: [email protected]
Viber poruke: +387 60 355 8888
Facebook Inbox: https://www.facebook.com/Zenicablog/
Twitter: https://twitter.com/Zenicablog2010
